หมอลำนันทนา เเก้วเสด็จ

เส้นทางสายศิลปินของแม่ครูนันทนา เริ่มต้นขึ้นอย่างมีครู ท่านได้ฝากตัวเข้าเรียนลำกับ แม่ครูปรีดา แก้วเสด็จ ซึ่งเป็นแม่ครูคนแรกที่คอยขัดเกลาและวางรากฐานทางศิลปะการแสดงให้ หลังจากศึกษาเก็บเกี่ยววิชาอยู่ปีเศษ ด้วยความมุ่งมั่นที่จะพัฒนาทักษะให้รอบด้านยิ่งขึ้น ท่านจึงได้ย้ายไปศึกษาต่อกับ แม่ครู ดร.ราตรีศรีวิไล บงสิทธิพร ศิลปินแห่งชาติผู้เป็นตำนาน ณ จังหวัดขอนแก่น

สำหรับนามสกุลและฉายาในวงการอย่าง “แก้วเสด็จ” นั้น ถือเป็นมงคลนามและตราสัญลักษณ์แห่งความกตัญญูกตเวทิตา ที่แม่ครูนันทนาได้รับสืบทอดมาจากตระกูลของครูบาอาจารย์ผู้ประสิทธิ์ประสาทวิชาและเป็นที่เคารพรัก ทั้งคุณแม่มณีรัตน์ แม่พัชลี และแม่ครูปรีดา แก้วเสด็จ นามนี้จึงมิใช่เพียงแค่ชื่อในวงการ แต่คือตัวแทนของสายเลือดศิลปินที่พร้อมจะสืบสานวัฒนธรรมอีสานให้คงอยู่

ในยุคสมัยที่เทคโนโลยีไม่ได้เอื้ออำนวยเหมือนปัจจุบัน การเรียนหมอลำต้องอาศัยใจที่รักและความอดทนอย่างแรงกล้า หลักการเรียนของแม่ครูนันทนาในเวลานั้นคือ “การจดด้วยมือและท่องจำด้วยใจ”

ทุก ๆ วันในเวลาตี 3 ถึงตี 4 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่เงียบสงบที่สุด แม่ครูจะต้องลุกขึ้นมานั่งเขียนเนื้อลำลงบนแผ่นกระดาษตัวต่อตัว คำต่อคำ แล้วตั้งใจท่องจำซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้ขึ้นใจจนรุ่งเช้า ความวิริยอุตสาหะที่กลั่นออกมาจากหยาดเหงื่อและหยดหมึกตลอดเวลากว่าปีเศษ ส่งผลให้แม่ครูพร้อมที่จะก้าวขึ้นสู่เวทีเป็นครั้งแรก โดยเป็นการร้องหมอลำกลอนบนเวทีสี่เหลี่ยมเล็ก ๆ คลอเคล้าไปกับเสียงแคนสด เป็นหมุดหมายแรกที่

ด้วยพรสวรรค์ที่ผสานเข้ากับความเพียรพยายาม ทำให้แม่ครูนันทนาเป็นศิลปินที่มีความสามารถรอบตัว สามารถ “ลำได้ทุกรูปแบบ” อย่างไรก็ดี ทำนองลำที่ท่านมีความถนัดเป็นพิเศษและหยิบยกมาลำอยู่บ่อยครั้ง จนกลายเป็นลายเซ็นประจำตัว คือ ลำทางสุดสะแนน และ ลำบอกข่าวบ้าน ซึ่งมีความโดดเด่นและแตกต่างจากกลอนลำทั่วไป ด้วยท่วงทำนองที่เป็นลำสั้น กระชับ แฝงด้วยไหวพริบ นอกจากนี้ยังมี ลำโอ้น้อ (ลำโอ่ละน้อ) ลำสั้น ลำยาว รวมไปถึง ลำล่อง ที่ถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึกได้อย่างลึกซึ้งถึงใจผู้ฟัง

ความเป็นมาฉายาหมอลำ

สืบทอดมาจากตระกูล แม่มณีรัตน์ แก้วเสด็จ แม่ราตรี แก้วเสด็จ แต่ปัจจุบันท่านใช้นามสกุล ศรีวิไล แม่พัชรี แก้วเสด็จ คุณน้าปรีดา แก้วเสด็จ ก็ใช้ฉายาตามตระกูลตามพ่อครูแม่ครู

ด้านนองลำทำนองลำ

ทำนองขอนแก่น                                                                                                             

อัตลักษณ์ความเป็นหมอลำของตนเอง

หากจะถามถึงสิ่งที่ทำให้ผู้คนตกหลุมรักแม่ครูนันทนา นอกเหนือจากเสียงลำอันทรงพลังและถูกต้องตามอักขระวิธีแล้ว สิ่งที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว ชนิดที่หาตัวจับยาก คือ “รอยยิ้มที่แจ่มใสเป็นประกาย” ควบคู่ไปกับท่วงท่า “การฟ้อนรำที่อ่อนช้อย” และการลำลองที่เป็นธรรมชาติ ทุกครั้งที่เยื้องกรายอยู่บนเวที รอยยิ้มของแม่ครูจะทำหน้าที่ส่งความสุขและดึงดูดใจผู้ชมให้คล้อยตามไปกับเสียงลำได้อย่างอัศจรรย์ จึงไม่ใช่เรื่องแปลกเลยที่ไกลแสนไกลเพียงใด หรือเวลาจะผ่านไปนานแค่ไหน มิตรรักแฟนเพลงในทุกเส้นทางที่แม่ครูเคยย่างกรายผ่าน ก็มักจะถามหาและระลึกถึง “แม่นันทนา แก้วเสด็จ” หมอลำหญิงผู้เป็นที่รักของแฟน ๆ เสมอมา

ผลงานการบันทึกเทป ซีดี

1.ชุดกลอนลำ ลำกลอนประยุกต์

2.ชุดกลอนลำ ลำกลอนศรีธนมโนราห์ 

3.ชุดกลอนลำ แหล่อีสาน ตอนมัทรีสลบ

4.ชุดกลอนลำ นิทาน           

ด้านการเผยแพร่ศิลปะวัฒนธรรมการแสดงหมอลำในต่างประเทศ

สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว

เคยแสดงร่วมกับหมอลำ หรือคณะหมอลำ ท่านใด คณะใดบ้าง

1. หมอลำสมบัติ ฟ้าสนั่น   2. หมอลำสุรชัย สีใส   3. หมอลำสมพงษ์ มาพร   4. หมอลำทองพูล หนวดเหล็ก   5. หมอลำประวิทย์ เพชรลำชี   6. หมอลำมนตรี เพชรพระยืน   7.หมอลำเดชา ทรงศิลย์   8.หมอลำมนตรี รถด่วน   9.หมอลำพรชัย นกเขาทอง   10.หมอลำสาคร นกเขาหลิ่ว   11.หมอลำทองลี ชัยเจริญ   12.หมอลำสมพร วิเศษศรี   13.หมอลำธีระวัฒฺ เวรุวัณ    14.หมอลำนันทชัย เพชรโนนแดง   15.หมอลำสายันต์ ทอแสง   16.หมอลำไชโย ลูกอิสาน   17.หมอลำประสิทธิ มิตรอิสาน   18.หมอลำสุริยา พันแสน   19.หมอลำทองพูล หนวดเหล็ก   20.หมอลำสมบัติ ฟ้าสนั่น   21.หมอลำศักดิ์ชัย ดาวเหนือ

ลูกศิษย์ (หมอลำ)

 1. หมอลำอรวี แก้วเสด็จ   2. หมอลำสุดาวัลย์ แก้วเสด็จ    3. หมอลำปลานิลน้อย  แก้วเสด็จ   4. หมอลำดารณี แก้วเสด็จ    5.หมอลำภานุมาศ แก้วเสด็จ    6.หมอลำสิรินาถ แก้วเสด็จ   7.หมอลำอรวี แก้วเสด็จ  

ด้านการถ่ายทอดองค์ความรู้/เทคนิควิธีการสอน/ฝึกฝนลูกศิษย์

 ในการเรียนลำ แม่จะเริ่มจากการเขียนกลอนลำให้ลูกศิษย์นำไปท่อง พร้อมทั้งลำเป็นตัวอย่างให้ฟัง สมัยนี้การเรียนลำมันง่ายกว่าแต่ก่อนมาก เพราะมีโทรศัพท์มือถือ จะอยู่ที่ไหนหรือเรียนอยู่บ้านก็ทำได้ แตกต่างจากสมัยก่อนที่ลูกศิษย์ต้องไปกินนอนอยู่ที่บ้านของพ่อครูแม่ครูเลย พอศิษย์ท่องกลอนลำได้แล้ว แม่ครูก็จะให้มาลำให้ฟัง ถ้าคนไหนยังทำไม่ได้ เราก็จะไม่ละเลย จะพาท่องพาลำไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะได้ ยิ่งไปกว่านั้น สามีของแม่เป็นหมอแคนด้วย มันเลยยิ่งง่ายและเป็นข้อดี เพราะเราไม่ต้องไปเสียเงินจ้างหมอแคนจากที่อื่นมาเป่าให้เวลาซ้อม พอมีเสียงแคนคลอคลออยู่ตลอด ลูกศิษย์ลูกหาจึงเป็นมวยและลำเป็นกันเร็วขึ้นมาก

ด้านการถ่ายทอดองค์ความรู้ โรงเรียน/มหาวิทยาลัย/หน่วยงาน

1. โรงรียนหนองคายวิทยา

2. โรงเรียนน้ำสวยวิทยา   

3. โรงเรียนบ้านคอกช้าง   

รางวัลเชิดชูเกียรติที่เคยได้รับ

1. รางวัลรองชนะเลิศการประกวดหมอลำ จากสถานีโทรทัศน์ช่อง 11 พ.ศ.2530

2. รางวัลชนะเลิศการประกวดหมอลำ ลำกลอนนเรศวนมหาราช ที่จังหวัดหนองบัวลำภู พ.ศ.2540 

3. รางวัลชนะเลิศ ถ้วยพระราชทานสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พ.ศ.2555                       

 4. รางวัลเหมราช บุคลต้นแบบแห่งปี 2560 จากหม่อมเจ้ามงคลเฉลิม ยุคล พ.ศ.2560

5. รางวัลวัฒนธรรมสัมพันธ์ จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น พ.ศ.2568 

ฝากถึงเยาวชนที่อยากเรียนหมอลำ

ปัจจุบันแม่ยังรับงานลำแนวประยุกต์เพื่อให้คนทุกวัยฟังได้ และยังรับลูกศิษย์อยู่ตลอด อยากให้เยาวชนหันมาอนุรักษ์วัฒนธรรมพื้นบ้าน จะเรียนลำซิ่งก็ได้แต่ขอให้เสริมเนื้อหาที่เป็นการอนุรักษ์ดั้งเดิมไว้ด้วย เพื่อไม่ให้ศิลปะพื้นบ้านอีสานสูญหายไป

สัมภาษณ์ ณ วันที่ 3 เดือนเมษายน พ.ศ.2569